Porównawcze badanie strategii komunikatywnej i rekonstrukcyjnej

Poniższy artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie, jakie stawiają sobie nauczyciele i metodycy języków obcych, tj. jak skutecznie rozwijać językową kompetencję i jak osiągnąć językową doskonałość? Do napisania tej pracy skłoniły mnie moje obserwacje dotyczące tego, jak nauczyciele języków obcych podchodzą do nauczania. Wydaje się bowiem, że wielu z nich „staje na głowie”, by lekcję uczynić przyjemnym doświadczeniem i zapomina, że najważniejszym w nauczaniu jest element efektywności, niezbędny w osiągnięciu wysokiej kompetencji językowej.

W poszukiwaniu odpowiedzi na powyższe pytania i wątpliwości, doszedłem do wniosku, że są właściwie dwa rodzaje/typy nauczania języków obcych, które są/były szeroko stosowane i używane przez nauczycieli. Odpowiadają one dwóm strategiom językowym, tj. strategii komunikatywnej i rekonstrukcyjnej. Ta pierwsza odzwierciedla współczesne poglądy na naturę uczenia się i nauczania języków obcych i zakłada rozwijanie kompetencji językowej poprzez szeroko rozumianą komunikację w języku nauczanym, podczas gdy druga strategia nawiązuje do bardziej tradycyjnych metod nauczania, które obejmują m. in. reprodukcję, rekonstrukcję i transformację wzorcowych tekstów w języku obcym jako kluczowy element w osiąganiu językowej kompetencji.

Do przeprowadzonego przeze mnie badania wybrałem następujące metody do gromadzenia danych: obserwacje, kwestionariusze i wywiady. Głównym celem obserwacji było określenie stopnia, do którego strategia komunikatywna i rekonstrukcyjna jest efektywna, tj. nie tylko czy cel komunikacyjny został osiągnięty, ale także ocena stopnia językowej doskonałości rozumianej zarówno w kategorii płynności, jak i poprawności językowej. Badanie przebiegało w następujący sposób: mając dwie grupy uczniów, uczyłem jedną z nich według strategii komunikatywnej, a drugą zgodnie ze strategią rekonstrukcyjną przez określony czas, by następnie zamienić strategie i uczyć przez mniej więcej ten sam okres. Wyniki badania były następujące:

1. bezpośrednie wyłożenie nauczanego materiału (np. gramatycznego) tzw. ‘explicit instruction’ (ang.) okazało się dużo bardziej skuteczne niż domyślanie się przez uczniów reguł rządzących danym zagadnieniem (tzw. ‘implicit instruction’) preferowane w podejściu komunikacyjnym,
2. poprawianie błędów, zwłaszcza to opóźnione (tzw. ‘delayed correction’), okazało się bardziej pożyteczne niż brak takiej interwencji ze strony nauczyciela lub mało wyraziste zasugerowanie popełnionego przez ucznia błędu, poprzez przedstawienie poprawnej wersji w taki sposób, aby nie przerywać dyskursu komunikacyjnego (tzw. ‘expansion technique’),
3. uczniowie nauczani strategią komunikatywną często używali strategii językowych, których stosowanie najlepiej skomentował teoretyk Littlewood: „Uczniów, którzy używają dużo strategii językowych często trudno zrozumieć”,
4. pożyteczność i efektywność ćwiczeń i powtórek, co pomagało uczniom w osiąganiu płynności.

Można mieć pewne obiekcje, że strategia rekonstrukcyjna przykłada zbyt dużo uwagi do poprawności językowej, czego dowodem są ćwiczenia, w których uczniowie mówili bardzo poprawnie, ale niewielu z nich mówiło płynnie. Jednakże płynność ta rozwijana była poprzez liczne i różnorodne ćwiczenia. Dzięki wielokrotnym powtórkom (tzw. ‘repeated performance’) uczniowie w większym stopniu przywiązywali wagę do treści, którą mieli przekazać, a nie do formy, w jakiej daną treść przekazywali.

Głównym celem kwestionariuszy było poznanie preferencji i opinii uczniów dotyczących strategii użytych w czasie badań. By uzyskać bardziej wiarygodne wyniki, uczniowie wypełniali ankiety przed i po obserwacjach tak, aby łatwiej im było wskazać swoje preferencje i przedstawić opinie na temat zastosowanych metod. Ogólnie mówiąc, upodobania uczniów są odwrotne do tego, co okazało się skuteczne w obserwacjach, tj. przed obserwacjami większość optowało za strategią rekonstrukcyjną, ale po tym badaniu dużo mniej osób wybierało tę strategię.

Można by zadać pytanie, czy jest sens poznawać upodobania uczniów, skoro strategia rekonstrukcyjna okazała się skuteczniejsza w obserwacjach? Jednakże warto znać preferencje uczniów, ponieważ odgrywają one ważną rolę w procesie uczenia się i nauczania. Podobnie jest zresztą z osobistym zdaniem wielu uczniów dotyczącym sposobu nauczenia – nie można traktować poglądów uczniów jako wyznacznika naszego podejścia do nauczenia, ale nie można też ich całkowicie zignorować (lekceważenie opinii uczniów z reguły daje mierne efekty w nauczeniu). Z kolei najważniejszym wnioskiem wypływającym z przeprowadzonych wywiadów był fakt, że uczniowie nauczani strategią komunikacyjną szybko tracą motywację dla dalszego rozwijania swojej kompetencji językowej po nabyciu podstawowych umiejętności, które pozwalają im porozumiewać się w obcym języku w zakresie podstawowym.

Reasumując, obserwacje dowiodły, że strategia rekonstrukcyjna w dużo większym stopniu wykształca kompetencję językową na wysokim poziomie. Wydaje się być bardziej wskazana dla tych wszystkich, którzy zamierzają używać języka nie tylko do podstawowej komunikacji, ale również na oficjalnych spotkaniach lub przy prowadzeniu formalnej korespondencji. Jednak dla tych, którzy zamierzają używać języka obcego np. w celach turystycznych, strategia rekonstrukcyjna niekoniecznie jest najlepszym rozwiązaniem. Problemy podjęte w mojej pracy wciąż warto badać, np. zasadność stosowania jednej lub drugiej strategii może być rozpatrywana w zależności od takich czynników jak: typ ucznia, jego wiek, możliwości intelektualne, wielkość klasy, osobowość nauczyciela, itd.

Maciej Siwik - nauczyciel języka angielskiego w XI LO w Poznaniu

Języki obce w szkole, e-Uczyć lepiej 4(42)/2007