To, co nas wyróżnia, czyli projekt edukacyjny w doskonaleniu nauczycieli

Chciałabym napisać, że projekty zawładnęły edukacją. Ale nie byłaby to, niestety, prawda. Bardziej pobożne życzenie. W szkole znane są od lat, jako ciekawa, ale bardzo wymagająca metoda. Czy praktykowana? Z tym bywa różnie. Znam szkoły, które z projektów uczyniły wiodącą metodę nauczania, ale i takie placówki, w których nauczyciele o projektach tylko mówią albo machają ręką zniecierpliwieni, gdy zachęca się ich do kolejnych działań. Żaden z tych modeli mnie nie przekonuje. Nie da się pracować we współczesnej szkole samymi projektami, ale projekt, o którym nauczyciele mają wyłącznie teoretyczne pojęcie też jest nieporozumieniem. Metodą złotego środka należałoby zasugerować szkołom wybór jednego dużego projektu i ewentualnie, według uznania nauczycieli kilka mniejszych – przedmiotowych, międzyklasowych. Przy większym rozdrobnieniu, gdy wszyscy robią wszystko, ilość nie przekłada się na jakość. Od kilku lat Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli zaprasza nauczycieli i uczniów z wielkopolskich szkół i przedszkoli do wspólnych projektów edukacyjnych. Konsultanci i doradcy metodyczni Ośrodka już od końca lat dziewięćdziesiątych współpracowali z koleżankami i kolegami z Europy Zachodniej, planując projekty doskonalenia nauczycieli w ramach programu Sokrates. Tworząc sieć szkół projektowych w ramach takich międzynarodowych działań można było dobrze zaobserwować w jaki sposób funkcjonowała współpraca między instytucją doskonalącą a szkołą. Najczęstszym schematem takiej wspólnej pracy było wykorzystanie możliwości szkół w zakresie wystandaryzowania pomysłów dydaktycznych, których koncepcje powstały w ramach grupy międzynarodowych ekspertów i uzupełnienie przez nauczycieli brakujących praktycznych rozwiązań. Niekiedy działał też mechanizm odwrotny – przykłady dobrej praktyki, przetestowane już w szkole, wchodziły w skład materiałów grupy międzynarodowej i zyskiwały obudowę teoretyczną. Po podsumowaniu trzyletniego najczęściej projektu, szkoły uzyskiwały prawo korzystania ze wszystkich wypracowanych materiałów, a ponadto nauczyciele, współpracując z grupą międzynarodową mieli niezwykłą możliwość doskonalenia własnego warsztatu i wymiany doświadczeń z kolegami z innych krajów. Podczas obserwacji pracy szkół w Niemczech, Finlandii, Włoszech czy Portugalii nasunął się wniosek, że warto dać szkołom większą samodzielność, przy jednoczesnym zapewnieniu pełnego serwisu dydaktyczno – metodycznego. Widzieliśmy, jak projekty szkolne, krajowe i międzynarodowe integrowały nauczycieli, uczniów i ich rodziców wokół ważnych społecznie, wychowawczo i dydaktycznie, przedsięwzięć. I to warto pielęgnować.

Mając na uwadze wszystkie powyższe doświadczenia postanowiliśmy zainicjować autorski model projektów edukacyjnych w doskonaleniu nauczycieli. Pomysły na konkretne przedsięwzięcia powstają w wyniku dokładnej diagnozy potrzeb nauczycieli w zakresie doskonalenia. Jest to źródło ważne, ale nie jedyne. Wychodzimy z założenia, że korzystanie wyłącznie z sugestii nauczycieli bardzo mocno zawęziłoby krąg ich zainteresowań, a celem tworzenia projektów jest inspirowanie, rozwijanie horyzontów i pozyskiwanie nowych obszarów do tej pory nie zagospodarowanych przez edukację. Formułując temat projektu bierzemy pod uwagę również zachodzące w oświacie zmiany, nowe trendy i kierunki rozwoju myśli pedagogicznej. Chcemy, aby nauczyciele realizując projekt jednocześnie dokonali aktualizacji swojej wiedzy przedmiotowej i pedagogicznej. Znaczącym kryterium wyboru obszaru tematycznego są również priorytety Kuratora Oświaty, spójne z zaleceniami Ministra Edukacji Narodowej. Kogo zapraszamy do naszych projektów? Przede wszystkim nauczycieli, doradców metodycznych, dyrektorów szkół i przedstawicieli lokalnych władz samorządowych. My pracujemy z dorosłymi uczestnikami projektu a oni, korzystając ze wskazówek i wypracowanych wspólnie w Ośrodku materiałów, realizują kolejny etap, czyli pracę z uczniami. Założenia i koncepcje projektu, wraz z celami i oczekiwanymi rezultatami opracowuje grupa inicjatywna, która składa się najczęściej z konsultantów i doradców metodycznych ODN. Są to ludzie, którzy czuwają nad przebiegiem projektu i z grubsza wiedzą kiedy i co powinno się dziać, z jakiego poziomu startujemy i dokąd powinniśmy dojść, oraz kogo warto pozyskać do współpracy i jak będzie wyglądało podsumowanie rezultatów tego przedsięwzięcia. Natomiast szczegółowy model realizacji całego projektu jest specyficzny dla każdego tematu. Niemniej można wyróżnić pewne powtarzające się punkty, które stanowią istotę całego pomysłu. Ośrodek, różnymi drogami, rozpowszechnia informacje o rozpoczynających się projektach. Zawarte jest w nich zaproszenie dla wszystkich zainteresowanych konkretną problematyką. Dla nauczycieli przygoda z projektem zaczyna się od zgłoszenia, czyli wyrażenia woli uczestnictwa – swojego osobistego i szkoły jako placówki. Następnie odbywają się wstępne kursy dla szkolnych koordynatorów projektu, którzy zdobywają wiedzę i umiejętności dotyczące konkretnego obszaru tematycznego związanego z projektem. Na tych szkoleniach nauczyciele poznają również o szczegółowy harmonogram prac, ćwiczą przydatne w projekcie techniki pracy, spotykają się z przedstawicielami instytucji wspierających projekt, np. z pracownikami policji, Palmiarni, Muzeum Narodowego, Centrum Animacji Kultury, organizacji pozarządowych itd. Kierownicy projektów starają się pozyskać do współpracy również pracowników naukowych, którzy swą wiedzą i autorytetem wspierają np. tworzenie materiałów dydaktycznych, będących efektem pracy nauczycieli. Szkolni koordynatorzy zostają wyposażeni również w niezbędne materiały, stanowiące tzw. Pakiet Startowy. Są to podstawowe informacje o projekcie, lista adresów instytucji wspierających projekt, wykaz bibliograficzny zalecanych pozycji metodycznych i merytorycznych, telefony kontaktowe i adresy mailowe grupy kierowniczej w ODN, itp. Zadaniem szkolnego koordynatora jest powołanie grupy roboczej w swojej placówce i zbudowanie, na bazie celów ogólnych, własnego, lokalnego projektu, wpisującego się w możliwości uczniów, bazę, jaką dysponuje szkoła i geograficzno – społeczno-historyczne uwarunkowania środowiska, w którym pracują. Metryczkę takiego ramowego projektu otrzymuje kierownik projektu i od tego momentu praca biegnie dwutorowo: grupa kierownicza z ODN, zarządzająca całym projektem, czuwa nad przebiegiem prac i monitoruje je, a każda szkoła prowadzi swoje zaplanowane działania w tempie dostosowanym do własnych potrzeb, według indywidualnie rozpisanego planu. Najczęściej projekty szkolne trwają kilka miesięcy, ale czasami nawet dwa semestry. Koordynator szkolny zna terminy konsultacji w ODN i na takie spotkania najczęściej przynosi krótkie sprawozdanie z przebiegu prac. Na bieżąco aktualizowana jest strona internetowa projektu, umieszczona na serwerze Ośrodka. Tam też zamieszczane są informacje o uczestnikach i ważne komunikaty. Kierownik całego projektu planuje w trakcie trwania przedsięwzięcia przynajmniej jedną dużą imprezę dla nauczycieli ze szkół projektowych. Często jest to konferencja z wykładami i warsztatami prowadzonymi przez wybitnych ekspertów z dziedzin związanych z tematem projektu. Równie chętnie organizowane są cykliczne spotkania nauczycieli w wybranych szkołach. Można już wtedy pokazać pewne efekty pracy, a przy okazji wymienić doświadczenia z koleżankami i kolegami z innych placówek. Kończąc swój projekt szkoła przygotowuje prezentację osiągnięć, np. organizuje wystawę, festyn, konkurs – wszystko zależy od szczegółowego tematu oraz pisemny raport, który zostaje przekazany kierownikowi projektu w Ośrodku Doskonalenia Nauczycieli. Najciekawsze opracowania są rozpowszechniane poprzez umieszczenie na stronie internetowej a niekiedy w osobnej publikacji metodycznej. Podsumowanie projektu, napisanie końcowego raportu i przygotowanie certyfikatów uczestnictwa dla przedstawicieli szkół - to zadanie dla pracowników Ośrodka. Kierownik projektu zawsze dba o odpowiednią oprawę uroczystości podsumowującej tak duże przedsięwzięcie edukacyjne, jakim jest projekt realizowany w kilkudziesięciu szkołach.

Co zyskuje nauczyciel w toku pracy? Przede wszystkim zdobywa nową wiedzę w interesującym go obszarze. Zarówno poprzez formy proponowane przez Ośrodek, jak i w wyniku samokształcenia. Pracując z uczniami nawiązuje z nimi zupełnie inne relacje niż na „zwykłych” lekcjach. Poprzez udział w projekcie i szkoła i nauczyciele mają niepowtarzalną szansę wypromowania swoich pomysłów na szerszym forum. Wiele placówek już z tego skorzystało i np. na wszystkich dostępnych w Ośrodku tablicach wystawienniczych prezentują efekty swojej pracy. Listy szkół – współpracowników ODN prezentowane są również przy innych okazjach – np. znakomitą reklamą są dla nich Targi Edukacyjne, których Ośrodek jest współorganizatorem. Współpraca z Ośrodkiem i doradcami metodycznymi to też dobra szkoła pisania artykułów metodycznych i umiejętnego dobierania materiałów do publikacji. Nie bez znaczenia dla wielu nauczycieli jest poczucie sprawstwa. Przekonują się, że tak wiele dobrego mogą sami zrobić w swoich szkołach. Jedna inicjatywa rodzi następne, a nauczyciele uczą się dobrego planowania swojej pracy, pozyskiwania sponsorów i współpracowników, szukania na swoje projekty pieniędzy z funduszy Unii Europejskiej. Stają się bardziej otwarci na problemy innych, wzrastają ich kompetencje interpersonalne. Zaczynają rozumieć, że największym wzmocnieniem pozycji szkoły w środowisku jest zbudowanie lokalnej koalicji na rzecz edukacji. Korzystają na tym wszyscy, bo trudno uznać, że jedynymi beneficjentami są uczniowie. Mądrzy ludzie wiedzą, że najbardziej opłacalne inwestycje to inwestycje w edukację. Zatem zanim znajdziemy kolejne źródła finansowania polskiej szkoły, pozwólmy działać nauczycielom. Zachęcajmy ich do pracy w projektach edukacyjnych. To działanie nadspodziewanie szybko przynosi efekty!

Iwona Wysocka

Wokół doskonalenia, e-Uczyć lepiej 1(39)/2006